شایستگی های یک رهبر آموزشی
برای رهبری اثربخش بر رفتار زیردستان، صاحب نظران رفتارهای سازمانی به شایستگی های 3 گانه زیر تأکید دارند:
1- تشخیص: یعنی توانا بودن مدیر به فهم موقعیت فعلی و پیش بینی موقعیت آینده میسر می شود. تفاوت
میان وضع موجود و وضع مطلوب مسأله مهمی است که رهبر آموزشی به حل آن خواهد پرداخت.
2- سازگاری: توانا بودن مدیر به انطباق رفتار خود و منابعی که در اختیار دارد با شرایط و عوامل موجود در
موقعیت است بطوریکه موجب تغییر موقعیت موجود شده است و تحقق وضع مطلوب را تسهیل
نماید. انطباق یک توانایی رفتاری است.
3- ارتباط: توانا بودن مدیر در برقراری ارتباط با دیگران به طوری که آنها بتوانند به آسانی منظور او را بفهمند و بپذیرند. ارتباط برقرار کردن یک توانایی فراگردی یا عملیاتی است. در صورتی که مدیر به درک
موقعیت توانا بوده و قابلیت سازگاری رفتاری داشته باشد ولی نتواند ارتباط مؤثری با زیرمجموعه
برقرارکند تأثیرگذار نخواهد بود.
رهبری آموزشی مستلزم آن است که مدیر بتواند اولاً محیط کار خود را با تعریف و تفسیر هدف ها تهیه و اجرای برنامه ها و راهنمایی مؤثر بر فعالیت های آموزشی به یک نظام همکاری فعال و پویا مبدل سازد و ثانیاً با یاری و مساعدت به افرادی که در امر آموزش و یادگیری نقش دارندآنها را در نوآوری و انجام کار مؤثر تقویت کند. در چنین شرایطی است که موجبات شکوفایی استعدادها و قابلیت ها فراهم می شود. معلمان به کار اثربخش برانگیخته می شوند، دانش آموزان به یادگیری تشویق می شوند و والدین آنها در جریان فعالیت های آموزشی مشارکت می نمایند و روی هم رفته محیط مؤثر و مساعدی برای انجام فعالیت های آموزشی و تحقق اهداف آن به وجود می آید.
ویژگی های محیط مؤثر و مساعد حاصل تلاش رهبر آموزشی در مدرسه
1- هر فرد به خود و دیگران احترام می گذارد.
2- به احساسات و رفاه فردی توجه کافی مبذول می گردد.
3- هر عضو محیط آموزشی به محیط و گروه خود احساس تعلق و پیوستگی پیدا می کند.
4- افراد به همدیگر اعتماد می کنند.
5- افراد در تصمیم گیری های آموزشی و تنظیم برنامه سالانه و عملیاتی مشارکت می کنند.
6- اطلاعات مربوط به هر کار در اختیار همگان گذاشته می شود.
7- پیشنهادها و نظرات اعضاء مورد احترام و توجه قرار می گیرد و با روش طوفان مغزی و بارش افکار مسائل حل می شوند.
8- همه افراد اهداف مشترک را می شناسند و برای تحقق آن تلاش می کنند.
9- رضایتمندی هر روز بیشتر می شود و مقاومت های منفی کاهش می یابند.
10- تحول آفرینی، مشارکت و رضایت احساس می شود.
عوامل انسانی تأثیر گذار آموزشی در تحقق اهداف پروژه
بعد از عوامل مدیریتی که به عنوان کلید تحقق این اهداف قلمداد و معرفی شدند دومین عامل مهم و اساسی و فراگیر در کلیه سطوح این پروژه معلمان هستند و اگر بخواهیم یک درجه دیگر هم به وظایف معلمان اضافه کنیم این است که وظایف و مأموریت های معلمان را درکلاس پررنگ تر نماییم. باید معلمان را مدیران مدرسه معرفی کنیم و توجهات را غیر از آموزش محض به سوی جایگاه واقعی معلم در کلاس سوق دهیم. در این پروژه با ارتقاء وظایف معلمی به وظایف مدیریتی ضمن توسعه وظایف معلمان سطح انتظارات از آنان را هم ارتقاء داده ایم.
طرح عملیاتی در جهت تحقق اهداف پروژه در این زمینه
هر معلم یک مدیر
بدون شک همانطوری که نباید مدرسه را بدون کلاس تصور کرد چون مدرسه با کلاس معنی پیدا می کند، مدیر هم بدون معلم معنایی ندارد. اما معلم می تواند بدون مدیر هم معلم باشد هم مدیر. با این توصیف هر معلمی مدیر است. بنابراین کار یک مدرسه نتیجه عملکرد مدیران کلاسهای درس و مجموعه ای از معلمان است. در واقع آنچه مدیران به عنوان وظیفه انجام می دهند معلم بصورت جزئی تر آن را درکلاس خود انجام می دهد. در اجرای طرح هر کلاس درس یک مدرسه در واقع همه امکانات برای تسهیل در امر یادگیری بکار گرفته می شوند و این امکانات برای کلاسهای درس که در آن معلمان هم معلم هستند هم مدیر تهیه و مورد استفاده قرار می گیرند.
همه معلمان مدیران مدارس کوچکتری به نام کلاس هستند و چه بسا معلمانی که در چندین کلاس تدریس دارند مدیر چندین مدرسه کوچک هستند بنابراین همانطور که مدیر برای انجام وظایف مدیریتی خود و تحقق اهداف مدرسه نیازمند دانش، تجربه، توانایی و مهارت است، معلم نیز به عنوان مدیر کلاس خود نیازمند دانش، تجربه، توانایی و مهارت می باشد.
اهداف اختصاصی طرح هر معلم یک مدیر در تحقق اهداف پروژه
1- تعریف و تعیین جایگاه معلمان در ساختار آموزش و پرورش به عنوان محور اصلی سیستم آموزشی و پرورشی.
2- تعیین حدود تأثیرات معلمان در رفتار دانش آموزان در موقعیت مدیران و رضایت اولیاء و اجرای قوانین و مقررات حاکم بر مدارس.
3- طلب و یاری جدی و سازمان یافته از معلمان در اداره مدرسه در شرایط عادی و بحرانی.
4- ایجاد زمینه مشارکت معلمان در تحقق اهداف پروژه مدرسه بی نقص به عنوان عامل اصلی.
5- ایجاد زمنیه مشارکت عملی معلمان در تحقق اهداف و برنامه ریزی سالانه مدرسه.
6- توجه به مشارکت معلمان در ایجاد رضایت مشتریان.
انتظارات اساسی از معلمان در تحقق اهداف پروژه
1- حمایت از مدیران در تحقق اهداف مدرسه براساس نیاز روز.
2- اعمال وظایف مدیران در کلاس درس و استفاده از دانش، تجربه، توان و مهارتهای مدیریتی در اداره هر کلاس به عنوان مدرسه در جهت ایجاد رضایت و تحقق اهداف و ارتقاء کیفیت.
3- هدایت یک یا چند کلاس درس به عنوان مدرسه ای کوچکتر براساس اهداف و برنامه ریزی های مدرسه و پیوند این حلقه ها به همدیگر جهت تحقق اهداف عالیه نظام آموزش و پرورش و برنامه های استراتژیک و عملیاتی مدرسه.
4- راهنمایی و هدایت دانش آموزان در زمینه های علمی، دینی، اخلاقی، انضباطی و قانون مداری.
5- راهنمایی دانش آموزان در زمینه ضرورت تحقیق و شیوه انجام پژوهش و کاربرد آن در جهت تحقق طرح هر دانش اموز یک محقق و پژوهشگر.
6- معرفی فرصت ها و فرصت آفرینی برای دانش آموزان در جهت ارتقاء سطح علمی آنان.
7- آموزش مهارت های زندگی در دوران تحصیل و بعد آن.
8- تجزیه و تحلیل وضعیت اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و سیاسی در سطح جهانی، ملی و استانی و منطقه ای.
9- ارائه روش های تدریس نو برای نواندیشی و تشویق دانش آموزان به نوآوری.
10- ایجاد زمینه تفکر، خلاقیت، نوآوری و شکوفایی استعدادهای دانش آموزان.
11- توجیه، آموزش و استفاده از اولیاء دانش آموزان در هر پایه یا دوره تحصیلی و ایجاد ارتباط با انان در جهت تقویت و ارتقاء.
12- بازدید معلمان هر پایه از پایه ماقبل خود در جهت اطلاع دهی به معلمان در خصوص اولویت و تأیید مطالبی که در پایه بعد دانش آموز دچار ضعف و کاربرد مطالب در پایه های بعدی.
وظایف معلمان در اجرای طرح هر معلم یک مدیر در تحقق اهداف پروژه مدرسه بی نقص
در تحقق اهداف پروژه مدرسه بی نقص و اهداف اختصاصی طرح مورد نظر هر معلم یک مدیر، معلمان در ایفای نقش خود در زمینه های ذیل عامل مؤثرتری خواهند بود که زمینه تحقق اهم اهداف پروژه مدرسه بی نقص را فراهم می نمایند:
الف : تهیه لیست ملزومات و تکمیل امکانات کلاس براساس پایه و رشته و درس در دوره های تحصیلی که شرح آن در طرح هر کلاس درس یک مدرسه آمده است.
ب : اجرای آیین نامه ها، دستورالعمل ها، بخشنامه ها و برنامه ریزی سالانه براساس تقسیم کار درجهت تحقق اهداف و ارتقاء کیفیت و جلب رضایت مشتریان درون و برون سازمانی شامل دانش آموزان، اولیاء و ارزیابی کنندگان از میزان موفقیت فرآیند تعیلم و تربیت.
ج : اعمال مدیریت در کلاس ( مدیریت کلاسداری ) و کسب و اعمال مهارت های حرفه ای و شغلی و مدیریتی در کلاس به عنوان یک مدرسه کوچک.
ه : حمایت، مشاوره و مشارکت در امور مدرسه با مدیر و سایر همکاران با توجه به اهمیت کسب مهارت حرفه ای در شغل و کسب و اعمال مهارت های مدیریتی در کلاس به شرح و تفسیر و کاربرد مهارت های سه گانه مدیریت در کلاس توسط معلمان و کاربرد آن در مدرسه نتیجه می گیریم که مدیریت مدرسه تابع مدیریت کلاس هاست و هر معلم به عنوان یک مدیر باید دارای سه مهارت به شرح ذیل باشد:
1- مهارت فنی 2- مهارت انسانی 3- مهارت ادراکی
مهارت فنی
مهارت فني یعنی دانايي و توانايي انجام دادن وظايف براساس شرح وظايف خاص و لازمه آن ورزيدگي در كاربرد فنون و ابزار ويژه و شايستگي عملي در فعاليت و رفتار است. مهارت فني از طريق تحصيل كارورزي و تجربه حاصل مي شود ويژگي بارز اين مهارت آن است كه به بالاترين درجه شايستگي و خبرگي در آن مي توان دست يافت چون اين مهارت دقيق شخصي و داراي ضوابط عيني وقابل اندازه گيري و كنترل است. ارزيابي در ضمن عمل و بعد از عمل ممكن است
مصاديق مهارت فنی توسط معلمان دركلاس درس ( مدیریت کلاس)
1. معلم بر اساس رشته تخصصي و پايه و دوره تحصيلي در كلاس ها حضور مي يابد.
2. معلم هر روز بر اساس نياز دانش آموزان مطلب يا مطالب نو را آموزش مي دهد .
3. مو قعيت كلاس را شناسايي و وضعيت مطلق مورد نظر را شخصي مي نمايد تا با تلاش هاي مستمر به آن وضعيت كه مورد نظر هست برسد .
4. هر روز از موقعيت وموفقيت خود از طريق دانش آموزان ارزيابي مي كند .
5. از روند رشد دانش آموزان نسبت به وضعيت قبلي آنان به صورت روزانه ماهيانه و ساليانه ارزيابي مي كند.
6. صلاحيت هاي حرفه اي خود را روزانه اجرا مي كند
7. از همه امكانات موثر براي موفقيت و رسيدن به اهداف استفاده مي كند
8. براي رضايت دانش آموزان واولياء آنان روش هاي خود را اصلاح و بهبود ميدهد
9. از وضعيت آموزشي در مدرسه ، ناحيه و استان اطلاعات كافي كسب مي كند
10. براي استفاده از روش هاي تدريس نو و هدايت دانش آموزان از نوانديشي هاي روزانه استفاده خواهد شد
11. از نظر استعداد و علاقه پايه علمي دانش آموزان را مي شناسد و بر اساس آن آموزش مي دهد
اجراي مهارت فنی توسط مدیران در مدرسه ( مدیریت مدرسه)
1- مديران با توجه به دوره تحصيلي مربوط براي اداره و هدايت كلاس ها و رهبري معلمان نيازمند تخصص همه جانبه خواهند بود.
2- مديران مدارس به صورت روزانه نياز به ارائه اطلاعات لازم جهت ايجاد انگيزه و هدايت مجموعه براي تحقق اهداف است .
3- تشخيص وثبت موقعيت مدرسه با توجه به وضعيت كلاس ها و اطلاعات مربوط به دبيران و تعيين دورنماي مدرسه
4-مديران بايد عملكرد خود را از طريق ميزان رضايت معلمان ودبيران و باتوجه به استانداردها تشخيص و معلوم نمايند
5-ارزيابي مدير از عملكرد معلمان به صورت مستمر جهت بهبود وضعيت استفاده نمايد
6- مدير نيز بايد از صلاحيت هاي خود به صورت مستمر جهت بهبود وضعيت استفاده نمايد
7-مديران بايد ضمن شناسايي كليه امكانات در اختيار ، دارايي هاي موجود و منابع انساني براي تقويت مديران كلاس ها و روند آموزش و پرورش استفاده نمايند
8-فرايند ها معمولا باعث رضايت و عدم رضايت مي شود لذا اصلاح اين فرايند ها به صورت مستمر يك امر ضروري است
9-ارائه اطلاعات و وضعيت كلي سيستم و مقايسه ها به معلمان بايد اعمال شود
10-مديران جهت تقويت خود نياز به مطالعه مشاوره وتبادل تجربه دارند تا هميشه معلمان به اطلاعات او نياز داشته باشند
11-شناخت از معلمان از نظر توان ،تجربه ،انگيزه و....... براي ادامه و تقويت برنامه هاي مورد نظر
مهارت انسانی
مهارت انسانی یعنی داشتن توانایی و قدرت تشخیص در زمینه ایجاد محیطی با تفاهم و همکاری و انجام دادن کار به وسیله دیگران فعالیت موثر به عنوان عضو گروه درک انگیزه های افراد و تاثیر گذاری بر آنان .مهارت انسانی نقطه مقابل مهارت فنی است یعنی کار کردن با انسانها در مقابل کارکردن با اشیاء ، مهارت انسانی مستلزم شناخت انسان ازخودش می باشد و باید به نقاط قوت وضعف خود بپردازد،افکارش برخودش روشن باشد و اعتماد به نفس داشته باشد .
مصاديق مهارت انسانی توسط معلمان در كلاس درس ( مدیریت کلاس)
1- شناسایی دانش آموزان از نظر عاطفی و میزان نیاز آنان .
2- هر دانش آموز را با نام ومشخصات و وضعیت خانواده وسایر اطلاعات مربوط به سوابق واستعدادها شناسایی می کند .
3- معلم در کلاس با روح و روان دانش آموزان ارتباط برقرار نماید .
4- مشارکت جویی ، مشارکت پذیری وکارتیمی را در کلاس ها درس به مرحله اجرا می گذارد .
5- از اظهار نظر و رشد و ارتقا دانش آموزان احساس رضایت و لذت می کند و موفقیت دانش آموزان را در وجود خودش احساس می کند .
6- بعضی از فعالیت های کلاسی را به دانش آموزان تفویض می کند. انضباط و .....
7- برای دانش آموزان از نظر علمی و اخلاقی الگوی قابل اعتمادی است .
8. روابط دوستی را در بین دانش آموزان نهادینه می کند
9. هرگونه خطای دانش آموزان را به موقع تذکر می دهد و در صورت تکرار از صاحبان فکر واندیشه استفاده می نماید
10- به راحتی خطا و اشتباهات دانش آموزان را بخشد
11.آینده را برای آنان ترسیم می کند
12. به جای دوست داشتن به دانش آموزان عشق می ورزد
13. برای هر یک از دانش آموزان شخصیت جدایی قایل است و به آنان احترام می گذارد
14.کارهای نیک و پیشرفت علمی و اخلاقی آنان را تشویق و بزرگ می کند
15 . راز دانش آموز را در سینه نگهداری می کند
16. مهارت زندگی را به آنها آموزش می دهد
17. استعدادهای آنها را شناسایی و به آنها کمک می کند
اجراي مهارت انسانی توسط مدیران در مدرسه ( مدیریت مدرسه)
1- مدیر باید روحیات معلمان را شناسایی و براساس آن روابط خود را تنظیم نماید
2-شناخت از معلمان حتی خانواده آنان برای توفیق مدیران لازم است
3-استفاده از نظرات همکاران و زمینه جذب و جلب مشارکت آنان برای مدیران اولویت دارد
4.ایجاد زمینه رشد و ارتقاء معلمان وظیفه مدیران می باشد و احساس خوشحالی نسبت به رشد و ارتقاء آنان
5.تیم سازی و تفویض اختیارات به زیر مجموعه زمینه اعتماد را بالا می برد
6.رعایت و تمرین کسب و وِیژگی های ارزشمند صله رحم – گذشت – رازداری-تحمل وصبر-از راههای ارتقای نفوذ و ارتباط مدیران و الگوی قرارگرفتن آنان موثر است
7. ایجاد روابط دوستی و رفع کدورت در بین همکاران معلم یک ضرورت است
8.تذکر و حمایت از معلمان در زمینه های مختلف
9 .عفو و بخشش به موقع و ایجاد ارتباط صمیمی در بین آنان
10 عشق ورزی به معلمان و همکاران
11.مچ گیری در زمان انجام کار نیک و تشویق و بزرگنمایی کارهای مثبت همکاران به روابط انسانی کمک می کند
12.رازداری و امین بودن نسبت به همکاران
13. شناسایی استعدادهای بالقوه عوامل آموزشی و پرورشی و استفاده به موقع